संत ज्ञानेश्वर यांची संपूर्ण माहिती Sant Dnyaneshwar Information In Marathi

Sant Dnyaneshwar Information In Marathi नमस्कार मित्रांनो, महाराष्ट्र अनेक संतांची जन्मभूमी आहे. महाराष्ट्राला पवित्र असा संत वारसा लाभलेला आहे, त्यातीलच एक अग्रक्रमाने घेतलं जाणारं नाव म्हणजे संत ज्ञानेश्वर होय.

Sant Dnyaneshwar Information In Marathi

संत ज्ञानेश्वर यांची संपूर्ण माहिती Saint Dnyaneshwar Information In Marathi

 संत ज्ञानेश्वर यांचा जन्म महाराष्ट्राची गंगा  असणाऱ्या गोदावरी नदीच्या काठचा, अर्थात  महाराष्ट्रातील पैठण (पूर्वीचे प्रतिष्ठान ) शहराजवळील आपेगाव गावचा. विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई कुलकर्णी यांच्या चार मुलांपैकी ज्ञानदेव हे दुसरे अपत्य.

विठ्ठलपंतांनी वेद आणि शास्त्रांचा अभ्यास केला आणि अगदी लहान वयातच ते शास्त्र-पारंगत झाले. अत्यंत धार्मिक वृत्तीचे आणि सांसारिक गोष्टींबद्दल अलिप्त असल्यामुळे त्यांनी आपला बराच वेळ तीर्थयात्रेतच घालवला. एका यात्रेदरम्यान त्यांनी पुण्यापासून ३० किमी अंतरावर असलेल्या आळंदी या ठिकाणी भेट दिली आणि स्थानिक हनुमान मंदिरात तळ ठोकला.

तेथील स्थानिक ब्राम्हण सिद्धोपंत विठ्ठलपंतांवर खूप प्रभावित झाले आणि त्यांनी विठ्ठलपंतांना आपली मुलगी रुक्मिणीसाठी मनोमन निवडले. त्यांनी विठ्ठलपंतांना भेटून त्यांची चौकशी करून लग्नाचा प्रस्ताव ठेवला. कुटुंब स्थापन करण्यात रस नसल्यामुळे, विठ्ठलपंतांनी नकार दिला, परंतु दृष्टांतात मिळालेल्या सूचनांमुळे त्यांनी नंतर संमती दिली.

लग्नानंतर विठ्ठलपंत काही काळ आळंदीतच राहिले परंतु कौटुंबिक जीवनात त्यांना रस नसल्यामुळे सासरच्यांनी त्यांना आपेगाव येथे नेले जेथे विठ्ठलपंतांचे वडील गोविंदपंत आणि आई त्यांच्या विवाहित मुलाला पाहून आनंदित झाले. दुर्दैवाने काही वेळातच दोघांचेही निधन झाले.

आता मात्र कौटुंबिक जबाबदाऱ्या विठ्ठलपंत यांच्यावर येऊन पडल्या, मात्र त्यांना यामध्ये अनास्था असल्याने त्यांना या भूमिकेला न्याय देता आला नाही. शेवटी सिद्धोपंत त्या जोडप्याला आळंदीला आपल्या आश्रयाला घेऊन गेले. पण त्यामुळे विठ्ठलपंतांना काही फरक पडला नाही, ते एके दिवशी नदीवर आंघोळीसाठी म्हणून गेले आणि घरी परतण्याऐवजी तेथूनच वाराणसीला गेले.

वाराणसीमध्ये विठ्ठलपंतांना संत रामानंदस्वामी भेटले. आपण विवाहित आहोत हे लपवून त्यांनी रामानंदस्वामींना शिष्य म्हणून स्वीकारण्याची आणि संन्यासी म्हणून दीक्षा देण्याची विनंती केली. आता, नियमांनुसार, विवाहित व्यक्ती त्याच्या पत्नीच्या परवानगीशिवाय संन्यासी होऊ शकत नाही. संन्यास ग्रहण करण्याच्या विधीमध्ये मृत व्यक्तीसाठी केलेले विधी करणे आवश्यक असतात. दीक्षा घेणाऱ्याचा सगळा भूतकाळ पुसून  त्याला नवीन नाव दिले जाते. या सर्व विधीमध्ये विठ्ठलपंतांचे चैतन्यश्रम असे नामकरण करण्यात आले.

एके दिवशी रामानंदस्वामी रामेश्वराच्या यात्रेला निघाले आणि वाटेत आळंदीला थांबले. ते तिथे तळ ठोकून असताना रुक्मिणीबाई रामांदस्वामींना भेटायला गेल्या. रामानंद स्वामींनी त्यांना ‘पुत्रवती भव’ हा आशीर्वाद दिला. हे शब्द ऐकून रुक्मिणीबाई हसू लागल्या आणि सगळी परिस्थिती स्वामीजींना सांगितली.

स्वामीजींनी तिची चौकशी केली आणि लक्षात आले की त्यांच्या पतीचे वर्णन त्यांच्या शिष्य चैतन्यश्रमाला चपखल बसते. शास्त्रानुसार विठ्ठलपंतांना दीक्षा दिल्याबद्दल तेही दोषी होते. ते ताबडतोब तीर्थयात्रा सोडून वाराणसीला परतले आणि त्यांनी आपल्या अपराधाची कबुली देणार्‍या चैतन्यश्रमाला चांगलेच खडेबोल सुनावले. त्यांनी चैतन्यश्रमाला ताबडतोब पत्नीकडे परत जाण्याचा आदेश दिला आणि कौटुंबिक आयुष्य जगण्यास सांगितले.

विठ्ठलपंत आळंदीला परतले पण त्यांना समाजातून बहिष्कृत करण्यात आले कारण संन्यास सोडून पुन्हा कौटुंबिक जीवन अंगीकारणे हे शास्त्राच्या विरुद्ध होते.  कालांतराने या जोडप्याला चार अपत्ये झाली. पैकी निवृत्ती १२७३ साली, ज्ञानदेव (ज्ञानेश्वर), १२७५ साली, सोपान १२७९ साली, आणि चौथी मुलगी मुक्ताबाई असे हे चार अपत्य होत.

निवृत्तीनाथ सात वर्षांचे होईपर्यंत सर्व काही ठीक होते. मात्र ब्राम्हण वंशाच्या मुलाला सातव्या वर्षी जानवे घालण्याचा कार्यक्रम पार पाडावा लागतो, विठ्ठलपंतांनी आळंदीच्या ब्राह्मणांना हा समारंभ करण्याची परवानगी मागितली परंतु रूढीवादी समाजाने यास नकार दिला.

अत्यंत दु:खाच्या अवस्थेत विठ्ठलपंत आपल्या कुटुंबासह त्र्यंबकेश्वरच्या शिवमंदिरात पूजा करण्यासाठी गेले. त्र्यंबकेश्वर हे भगवान शिवांच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. एका रात्री ते प्रदक्षिणा करण्यासाठी गेले असताना त्यांचा सामना एका भयंकर वाघाशी झाला, त्यावेळी हा परिसर खोल जंगल होता. त्यानंतर मात्र कुटुंबातील इतर सदस्य वेगवेगळ्या ठिकाणी पांगले.

निवृत्तीनाथ अंजनी पर्वतातील एका गुहेत वास्तव्य करू लागले, जेथे नऊ नाथांपैकी एक गहिनीनाथ काही काळ वास्तव्य करीत होते. ते निवृत्तीकडे आकर्षित झाले आणि लहान वयातही त्यांना नाथपंथाची दीक्षा दिली आणि त्यांना “रामकृष्ण हरी” हा मंत्र दिला तसेच त्यांना श्रीकृष्णाची भक्ती वाढवण्याची सूचना दिली. अशा प्रकारे निवृत्ती हे निवृत्तीनाथ झाले.

समाजाने टाकलेल्या बहिष्काराचा यावर परिणाम झाला नाही कारण नाथसंप्रदाय जातिव्यवस्थेचा विचार करत नाही आणि सामाजिकदृष्ट्या ते पाळले जात असले तरी आध्यात्मिक बाबतीत त्यामध्ये दुर्लक्ष केले जाते.

विठ्ठलपंतांची ही चारही मुले अतिशय हुशार आणि धर्मनिष्ठ होती. त्यांनी त्यांच्या वडिलांच्या हाताखाली वेद आणि शास्त्रांचा अभ्यास केला परंतु त्यांना बहिष्कृत करण्यात आल्याने ते ब्राह्मण समाजात सामील होऊ शकले नाहीत किंवा ब्राह्मणांद्वारे चालवल्या जाणार्‍या शाळांमध्ये शिक्षण घेऊ शकले नाहीत.

हताश होऊन विठ्ठलपंत आपेगावला गेले आणि तिथल्या ब्राह्मणांना विनवणी केली त्या ब्राम्हणांनी शास्त्रांचा अभ्यास करून या पापाचे मृत्यू हेच प्रायश्चित्त आहे असे मत व्यक्त केले. हताश मनःस्थितीत विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाई आपेगाव येथे मुलांना सोडून प्रयागला गेले आणि गंगा नदीत स्वतःला बुडवून घेतले.

त्यानंतर ही अनाथ मुले सहानुभूती असलेल्या लोकांकडून कोरडी भिक्षा मागून खात मोठी झाली. कालांतराने त्यांनी सुद्धा पैठणच्या ब्राह्मण समाजाकडे जे काही शुद्धीकरण संस्कार आवश्यक असतील ते करून त्यांना ब्राह्मण म्हणून स्वीकारावे म्हणून विनवण्या केल्या, पण ब्राह्मण समाजाने नकार दिला. तथापि, मुलांचे उत्कृष्ट वर्तन आणि त्यांचे शिक्षण लक्षात घेऊन त्यांनी ब्रह्मचर्य पाळावे आणि संतती उत्पन्न होणार नाही या अटीवर त्यांना समाजात राहण्याची परवानगी दिली.

याच सुमारास निवृत्तीनाथांनी ज्ञानदेवांना नाथ संप्रदायात दीक्षा दिली आणि गीतेवर भाष्य लिहिण्याची सूचना केली. अशा प्रकारे चौदा वर्षांच्या गुरूने आपल्या बारा वर्षांच्या शिष्याला एक अलौकिक ग्रंथ लिहिण्यास उद्युक्त केले. ही मुले प्रवरा नदीच्या काठावरील नगर जिल्ह्यातील नेवासे या गावात राहायला गेली. तेथे ज्ञानदेवांनी गीतेवर भाष्य सुरू केले. त्यावर ते साधकांच्या समुहाला प्रवचन देत असत, त्यातले काही नाथ संप्रदायाचे होते पण बरेच जण भक्तीमार्गाचे अनुयायी होते. सच्चिनानंदबाबा नावाच्या एका स्थानिक भक्ताने ज्ञानदेव जे काही सांगतील ते सर्व लिहून ठेवले.

वर उल्लेखिलेल्या सच्चितानंदबाबांबाबत एक आख्यायिका आहे ती म्हणजे ज्या दिवशी निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव इत्यादींनी नेवासेत प्रवेश केला त्यादिवशी सच्चितानंदबाबा मरण पावले होते आणि त्यांची पत्नी सौदामिनी हिच्या सोबत त्यांना स्मशानात नेले जात होते ज्यांना सती जाण्याची इच्छा होती.

कोणीतरी सुचवले की एक साधू आले आहेत आणि त्यांनी सती जाण्यापूर्वी त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा. तिला ज्ञानदेव झाडाखाली ध्यानस्थ बसलेले दिसले. ” अखंड सौभाग्यवती भव ” म्हणजे तू कधीही विधवा होऊ नकोस असे आशीर्वाद दिल्यावर तिने ज्ञानदेवांना नमस्कार केला . जेव्हा ते ध्यानातून बाहेर आले तेव्हा त्यांना ह्या विचित्र परिस्थितीची जाणीव झाली परंतु देव आणि गुरूंची प्रार्थना करून आणि आपल्या शक्तीचा वापर करून त्यांनी सच्चितानंदबाबांना पुन्हा जिवंत केले. नंतर आयुष्यभर सच्चीतानंद ज्ञानदेवांचे भक्त राहिले.

ज्ञानदेवांनी १२८७ साली ते केवळ बारा वर्षांचे असताना भावार्थदीपिका किंवा ज्ञानेश्वरी म्हणून ओळखले जाणारे भाष्य सुरू केले. अडीच वर्षांनी १२९० मध्ये त्यांनी ते पूर्ण केले.

भावार्थदीपिका पूर्ण झाल्यानंतर लवकरच ज्ञानदेव नामदेवांच्या प्रभावाखाली वारकरी चळवळीत सामील झाले आणि अक्षरशः त्यांचा नेता झाले. वारकरी संप्रदाय ज्ञानदेवांच्या नावाने ओळखला जातो. वारकरी संप्रदाय हा पंढरपूरचे आराध्य दैवत विठोबाच्या भक्तीचा मार्ग आहे, जो श्रीकृष्णासारखाच आहे. पंढरपूर येथील या देवतेचे वैशिष्ठ्य म्हणजे ते शिवलिंगाचा मुकुट धारण करते, त्यामुळे शैव आणि वैष्णव या दोघांचाही संबंध विठ्ठलाशी जोडला जातो.

ही देवता कर्नाटकात असायची आणि नंतर पंढरपूरला आणली गेली. भक्तांच्यासाठी ज्ञानदेवांनी अमृतानुभव हा ग्रंथ लिहिला, पुन्हा श्लोक स्वरूपात अध्यात्मिक आणि भक्तीविषयक अनेक विषय हाताळले. या भाष्याचे नंतर ज्ञानेश्वरी (ज्ञानेश्वरी) असे नामकरण करण्यात आले. ज्ञानेश्वरी आणि अमृतानुभव हे दोन्ही आज वारकरी संप्रदायासाठी पवित्र ग्रंथ आहेत.

मित्रांनो आपल्या बालवयात इतके प्रगल्भ ज्ञान जनमानसात पेरणाऱ्या ह्या असामान्य संताला आज प्रत्येकजन ओळखतो, मात्र ह्या लेखाच्या माध्यमातून आम्ही तुम्हाला त्यांचा इतिहास आणि त्यांच्या लीला सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. हा लेख तुम्हाला कसा वाटला ते आम्हाला कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा.

धन्यवाद.

Avatar

i am marathi content writer from last 5 years.

1 thought on “संत ज्ञानेश्वर यांची संपूर्ण माहिती Sant Dnyaneshwar Information In Marathi”

Leave a Comment